14 ივლისი 2017

რა ცვლილებები იგეგმება სამაუწყებლო და ინტერნეტის ბაზარზე

ინტერვიუ კომუნიკაციების კომისიის თავმჯდომარესთან

საქართველოს პარლამენტში საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ ინიცირებულმა ცვლილებების პროექტმა კერძო ტელემაუწყებლების პროტესტი გამოიწვია. საშუალო და რეგიონულმა კერძო არხებმა პარლამენტს ღია განცხადებით მიმართეს და სთხოვეს მხარი არ დაუჭიროს იმ ცვლილებებს, რომლითაც საზოგადოებრივს სპონორობაზე შეზღუდვა მოეხსნება და კომერციული რეკლამის განთავსებას შეძლებს. მიმართვის ავტორების ერთ-ერთი არგუმენტი ის არის, რომ რეგულაცია კერძო მაუწყებლების ფინანსურ მდგრადობას საფრთხეს შეუქმნის. ტელემაუწყებლების შემოსავლებზე, სარეკლამო და ინტერნეტის ბაზრის პრობლემებზე კომუნიკაციების მარეგულირებელი კომისიის თავმჯდომარეს კახა ბექურს ჟურნალისტი თეონა გეგელია ესაუბრა.


საზოგადოებრივი მაუწყებელს აქვს გარანტირებული დაფინანსება ბიუჯეტიდან. წელს მისი ბიუჯეტი 40 მილიონი ლარია. კერძო მაუწყებლები ამბობენ, რომ სარეკლამო ბაზარი ისედაც შეზღუდულია და თუკი საზოგადოებრივს დამატებითი შემოსავლის წყარო გაუჩნდება ეს მათ ფინანსურ სტაბილურობას და შემოსავლებს საფრთხეს შეუქმნის. რა პოზიცია აქვს ამ საკითხზე კომისიას?      

საკითხი არ დგას ასე, რომ საზოგადოებრივს დამატებითი შემოსავალი სჭირდება. ასე აყენებენ საკითხს კერძო მაუწყებლები. საზოგადოებრივის დაფინანსების მოდელი მიბმულია მთლიან შიდა პროდუქტზე. იმისთვის, რომ ის ყოველ წელს არ შეიცვალოს და ხელისუფლებას მასზე გავლენა არ ჰქონდეს კანონში დევს, რომ ის მთლიანი შიდა პროდუქტის 0,14%-ით უნდა დაფინასდეს, რაც დღეის მდგომარეობით 40 მილიონი ლარია და თუ საქართველოს ეკონომიკა და შესაბამისად მშპ გაიზრდება, ეს თანხაც მოიმატებს.

საზოგადოებრივი მაუწყებლის ინიცირებული ცვლილებების პროექტში საუბარია გასართობ გადაცემებში სასპონსორო მომსახურების დაშვებაზე და სარეკლამო ლიმიტის ზრდაზე, რაც არაპრაიმტაიმში საათში 3 წუთიან რეკლამაზე ნებართვას გულისხმობს. ეს ეხება გასართობ გადაცემებს, ეგრეთ წოდებულ მეგაშოუებს და დღის გადაცემებს, არაპრაიმტაიმს. ამ ცვლილებების ამოქმედებით საზოგადოებრივი მაუწყებელი დამატებით მილიონ ლარზე მეტ შემოსავალს ვერ მიიღებს. 2016 წლის მონაცემებით სატელევიზიო სარეკლამო ბაზრის მოცულობა 100 მილიონი ლარია, შესაბამისად ეს 1 მილიონი ლარი, ამ ბაზრის მხოლოდ 1%.

მაგრამ ამ 100 მილიონიდან დიდი ნაწილი ნაციონალური არხების შემოსავალია. დამატებით ერთი მილიონის დაკარგვა პატარა და რეგიონული არხებისთვის პრობლემას არ შექმნის?

საზოგადოებრივი ნაციონალური მაუწყებელია. თავისი გავრცელებით და მაყურებლების სეგმენტით ის პატარა და რეგიონული არხების კონკურენტი არ არის. თუკი ეს თანხა ვინმეს მოაკლდება, ეს ნაციონალური ტელევიზიებია და არა რეგიონული.   
   
დღეს რასაც ითხოვს საზოგადოებრივი მაუწყებელი არის იმაზე ცოტა ვიდრე ევროპული სტანდარტით არის დადგენილი. ცვლილებების პროექტს თანდართული აქვს დასკვნები ევროსაბჭოდან და “იბიუდან” (Europenan Broadcasting Union - რედ.), რაც ადასტურებს, რომ მოთხოვნილი ცვლილებები ევროპული კანონმდებლობის და პრაქტიკის შესაბამისია. პარლამენტმა მოგვმართა კომუნიკაციების კომისიას, რომ კანონპროექტზე დასკვნა მოგვემზადებინა. პროექტის სხვა ნაწილებზე გვქონდა შენიშვნები, რაც პარლამენტმა გაითვალისწინა, მაგრამ ამ ნაწილში შენიშვნა არ გვაქვს, რადგან ის სრულად შეესაბამება საუკეთესო ევროპულ პრაქტიკას, ამიტომ მხარი დავუჭირეთ.

თუკი რეგულაციას განსაკუთრებული მატერიალური ეფექტი არ აქვს, მაშინ რისთვის სჭირდება ის საზოგადოებრივს?

მას სხვა ეფექტი აქვს. მაუწყებლებისთვის საათში 20%-იანი, ანუ 12 წუთიანი ლიმიტია დაშვებული. საზოგადოებრივი მხოლოდ 3 წუთს ითხოვს. ტელევიზიას ის სჭირდება მაყურებელთან კომუნიკაციისთვის და მასთან კავშირის შესანარჩუნებლად. ამისთვის მხოლოდ რეიტინგის ზომვა საკმარისი არ არის. რეტინგი მაყურებლის რაოდენობაა, მაგრამ ამა თუ იმ რეკლამის დამკვეთს ეკრანთან ის მაყურებელი სჭირდება, რომელიც მისი მომხმარებელია. რეკლამის განთავსება ნიშნავს მაყურებლის კონკრეტულ სეგმენტთან კავშირს. როდესაც საზოგადოებრივი მაუწყებელი ორიენტირებული ხდება, განსაკუთრებით დღის ეთერში წარმოებულ გადაცემებზე და მეგაშოუებზე, რომელიც ძვირადღირებული პროდუქტია და ამბობენ თითქოს ის საზოგადოებრივი მაუწყებლის  ფორმატი არ არის, რასაც არ ვეთანხმები, იქ აუცილებლია მაყურებლის კონკრეტული სეგმენტების განსაზღვრა, რომელზეც ის ამ დღის ეთერის და გასართობ გადაცემებს გათვლის. ამისთვის სჭირდება მას რეკლამის დამკვეთზე ორიენტირება, რომელიც დაინტერესებული იქნება საზოგადოებრივი მაუწყებლის ამ გადაცემების მაყურებელები მის მომხმარებლებს დაემთხვეს. ეს მიდგომა მაუწყებელს საშუალებას მისცემს რეიტინგის არამარტო რაოდენობრივ, არამედ ხარისხობრივ მაჩვენებლებსაც მიაქციოს ყურადღება. კანონით ამ მოდელის გაჩენა საზოგადოებრივ მაუწყებელში, რომელიც მას სარეკლამო ბაზრიდან მინიმალურ შემოსავალსაც მისცემს და გასართობი გადაცემების წარმოებაზე ბიუჯეტიდან თანხასაც დააზოგინებს, ლეგიტიმურიც არის, სწორიც და ევროპულ სტანდარტშიც სრულად ჯდება.

ეკონომიკური ზრდის შენელებული ტემპის ფონზე, სამაუწყებლო სარეკლამო ბაზარი როგორ ვითარდება? 100 მილიონი ლარი გაზრდილი მაჩვენებელია?

დიახ. 2016 წლის სამაუწყებლო სარეკლამო ბაზარი 2015 წელთან შედარებით 10 მილიონით გაიზარდა. 2015 წელს ტელევიზიების და რადიოების სარეკლამო ბაზარი იყო 98 მილიონი ლარი, 2016 წელს გახდა 108 მილიონი, აქედან 10 მილიონი რადიოს წილია. ჯამში წლიური 10%-ინი ზრდა იყო, რაც წლიური ეკონომიკური ზრდის ფონზე პატარა მაჩვენებელი არ არის. 2014 წელს ჩვენ მივიღეთ საკანონმდებლო ცვლილებები, რომლის ნაწილი 2015 წელს ამოქმედდა და ნაწილი 2016 წელს. ეს ცვლილებები ეხებოდა სარეკლამო ბაზარს. ლაპარაკი იყო სარეკლამო დროის ლიმიტირებაზე, საათში 12 წუთიანი რეკლამის დაშვებაზე. ეს ბოლო რეგულაცია 2016 წლის დასაწყისში შევიდა ძალაში. შეიცვალა ასევე  სასპონსორო მომსახურების განმარტება. მანამდე ის კომერციული რეკლამის იდენტური იყო, თითქმის იგივე დეფინიცია ჰქონდა. კანონი ევროპულ კანონმდებლობასთან შესაბამისობაში მოვიყვანეთ და ახლა კომერციული კომუნიკაციის დეფინიცია სამ ნაწილად იყოფა და ერთმანეთისგან გამიჯნულია: კომერციული რეკლამა, ანუ ჩვეულებრივი სარეკლამო რგოლები, სასპონსორო მომსახურება და პროდუქტის განთავსება, ეგრეთ წოდებული “პროდაქთ ფლეისმენთი”. ამას დაემატა კომერციული რეკლამის დროის ლიმიტირება.

ცვლილებებზე დიდი წინააღმდეგობა იყო, არ გვეთანხმებოდნენ განსაკუთებით პატარა მაუწყებლები. ისინი ამბობდნენ, რომ დაკარგავდნენ სარეკლამო შემოსავალს, რომ მას წაიღებდნენ დიდი მაუწყებლები, რომ ეს ლიმიტირება ზოგადად დააკრგვინებდა ტელევიზიას სარეკლამო თანხმებს და ის წავიდოდა სხვა პლატფორმებისკენ, რადიოსკენ, ინტერნეტისკენ და ასე შემდეგ. ჩვენ ვამბოდით, რომ ეს ხელს შეუწყობდა სარეკლამო ბაზრის ზრდას და აღმოჩნდა, რომ მართლები ვიყავით. სარეკლამო ბაზარი არათუ შემცირდა, არამედ გაიზარდა, და განსაკუთრებით პატარა ტელევიზიებისთვის. კონკრეტულ არხებს არ დავასახელებ, მაგრამ არიან პატარა და საშუალო ტელევიზიები, რომლებსაც ამ ერთი წლის განმავლობაში, ბაზრის 10%-იანი ზრდის ფონზე შემოსავლები 100% და 200%-ით გაეზარდათ. არის ტელევიზია, რომლის სარეკლამო შემოსავლები 400%-ით გაიზარდა და აღსანიშნავია, რომ ეს ზრდა პირდაპირ არ არის დაკავშირებული რეიტინგთან, რადგან მისი რეიტინგი ხუთჯერ არ გაზრდილა. ანუ ჩვენ მიერ ინიცირებულმა საკანონმდებლო ცვლილებებმა სარეკლამო ბაზარზე პოზიტიური გავლენა მოახდინა და იმედი მაქვს, რომ ეს ზრდის ტენდენცია მომავალ წლებშიც გაგრძელდება.

ტელევიზიების შემოსავლების თემას უკავშირდება 6 ტელეარხის, მათ შორის “იმედის” და “რუსთავი 2”-ის შუამავალი კომპანია GMR-ის და საკაბელო ოპერატორების დავა ფასიანი ტრანზიტის მოთხოვნაზე. ახლა პროცესი, როგორც ჩანს, მოლაპარაკების ფორმატში გრძელდება, მაგრამ იყო თუ არა ლეგიტიმური ნაციონალური არხების მხრიდან თავიანთი პროდუქციის ტრანზიტში საფასურის მოთხოვნა, როდესაც საკაბელო ოპერატორები ანალოგიური ტრანზიტისთვის უცხოურ არხებს ფულს უხდიან? საკაბელოებმა მაშინ თქვეს, რომ ეს გაზრდიდა სამომხმარებლო ტარიფს, მიუხედავად იმისა, რომ ქართული არხები უცხოურთან შედარებით სიმბოლურ თანხას ითხოვდნენ               

ეს საკითხი ორ ჭრილში უნდა განვიხილოთ, იურიდიულ ჭრილში და ბიზნესის ჭრილში. იურიდიული თვალსაზრისით ეს საკითხი ძალიან მარტივად რეგულირდება საქართველოს კანონმდებლობით, რომელიც ორ შესაძლებლობას უშვებს. ერთია უფასო ტრანზიტის მოდელი, რომელიც სავალდებულო ტრანზიტის, ე. წ. “მასთ ქერის”, შესაძლებლობას ითვალისწინებს, რომლის დროსაც მაუწყებლებმა თავიანთი არხები (კონტენტი) უფასოდ უნდა მიაწოდონ საკაბელო ოპერტორებს და მეორეა - ფასიანი ტრანზიტი. მაუწყებლებს ორივე მოდელის მოთხოვნის უფლება აქვთ. უბრალოდ ფასიანი ტრანზიტის მოთხოვნის შემთხვევაში კანონი მაუწყებლებს ავალდებულებს ის არასდისკრიმინციული ფორმით განახორციელონ, ანუ ყველა საკაბელო ოპერატორს თანაბარი პირობა შესთავაზონ და მეორე ვალდებულებაა, რომელიც მაუწყებლებსაც და საკაბელოებსაც აქვთ - მოლაპარაკებები ფასიან ტრანზიტზე უნდა აწარმოონ ღიად და გამჭვირვალეთ, რომ პროცესი დროში არ გაჭინურდეს, რასაც კომუნიკაციების კომისია აკვირდება და დააკვირდება, რადგან კანონის აღსრულებაზე პასუხისმგებლები ვართ.  

რაც შეეხება ბიზნესის ნაწილს, ცხადია მოთხოვნა ბიზნესის თვალსაზრისითაც სწორია. ჩვენ კი ვამბობთ რომ სარეკლამო ბაზარი 100 მილიონია და მზარდია, მაგრამ სხვა ქვეყნებთან შედარებით, იმის გამო, რომ ქვეყანაც პატარაა როგორც მოსახლეობის ასევე ეკონომიკის ზრდის მხრივ, ბაზარიც დიდი არ არის. ვითარება ასეთია, რომ ექვსმა არხმა, “იმედის” სამმა არხმა და “რუსთავი 2”-ის სამმა არხმა მოითხოვეს ფასიანი ტრანზიტი. ამ გზით შემოსავლის მიღების პრაქტიკა უფრო დიდ ბაზრებზეც არსებობს. დანარჩენი მოლაპარაკების საკითხია თუ რა პირობებზე და ფასზე შეთანხმდებიან მხარეები. ჩემი ინფორმაციით ახლა მოლაპარაკება სწორედ ამაზე მიმდინარეობს და ვფიქრობ საერთო გადაწყვეტილებამდე მივლენ.

გამოიწვევს თუ არა ამ 6 არხის ფასიან ტრანზიტზე გადასვლა მომხმარებლისთვის ტარიფის გაძვირებას? მართალია ჯერ არ ვიცით მხარეები საბოლოოდ რა ფასზე და პირობებზე შეთანხმდებიან, თუმცა იმის გამორიცხვა რომ ტარიფი გაიზრდება, არ შეიძლება. მაგრამ აქვე ვიტყვი, რომ ციფრული მაუწყებლობის რეფორმის წყალობით, მომხმარებელს საბედნიეროდ არჩევანი აქვს და მას ამ არხების მიღება უფასო პლატფორმებითაც შეუძლია.

ციფრული მაუწყებლობის რეფორმა, რომელიც კომუნიკაციების კომისიამ ბოლო წლებში მთავრობასთან ერთად ჩაატარა არ იყო მხოლოდ ტექნოლოგიური რეფორმა, არამედ მნიშვნელოვანი იყო სწორედ სიტყვის თავისუფლების თვალსაზრისით. დღეს, საქართველოს კანონმდებლობით ლიცენზირება ფაქტობრივად გაუქმებულია და ყველანაირი ბარიერი ტელევიზიის და მედიაორგანიზაციის გახსნისთვის მოხსნილია. ნებისმიერ ფიზიკურ თუ იურიდიულ პირს 10 სამუშაო დღის განმავლობაში შეუძლია ავტორიზაციის გავლა ყველანაირი სალიცენზიო პირობების დაკმაყოფილების გარეშე ის ავტომატურად დაიწყებს მაუწყებლობას.

ტექნოლოგიურად, ციფრულ მაუწყებლობაზე გადასვლამ გამოიწვია ის, რომ ციფრული მულტიპლექსის საშუალებით მომხმარებლებს უფასოდ შეუძლიათ ნებისმიერი ქართული არხის, მათ შორის ამ 6 არხის მაუწყებლობის მიღება. არსებობს ასევე ღია სატელიტური პლატფორმები. მოკლედ, მაყურებელს არჩევანი აქვს და საკაბელო პლატფორმა ფასიანიც რომ გახდეს, ის მოძებნის მისთვის მისაღებ პლატფორმას.

მაშინ როდესაც მთელ მსოფლიოში, ვგულისხმობ მის მეტნაკლებად განვითარებულ ნაწილს, ინტერნეტის მოხმარებაზე ფასების შემცირების და ხარისხის გაუმჯობესების ტენდენციაა, საქართველოში პირდაპირ საპირისპირო ხდება. ამ ბაზარზე კომპანიები ქრება და ყველაფერი თავს იყრის ერთი ან ორი კომპანიის ხელში. კონკურენცია არ არის, ფასები იზრდება, ხარისხი უარესდება. რა ხდება ამ ბაზარზე, რომელიც ასევე თქვენი კომისიის  რეგულირების სფეროა?     

ინტერნეტის თემა ორ ძირითად ნაწილად იყოფა. ეს არის მობილური ინტერნეტი და ფიქსირებული. ბაზარზე მობილური კომუნიკაციების სამი სრულფასოვანი ოპერატორია, შესაბამისად მათ შორის საკმაოდ მძაფრი კონკურენციაა და საცალო ტარიფებზე ბოლო სამი წლის განმავლობაში ფასები 35-40%-ით შემცირდა, ოღონდ ეს იმ პირობებში, როდესაც ინტერნეტის მოხმარება გაზრდილია ოთხჯერ. ანუ ერთეულზე ფასი კიდევ უფრო შემცირებულია, ვიდრე 35-40%-ი. მობილურ ინტერნეტთან დაკავშირებით კარგი ტენდენციაა და ეს გაგრძელდება.

რაც შეეხება ფიქსირებულ ინტერნეტს, აქ რბილად რომ ვთქვათ, კონკურენცია არ არის. ამ ბაზარზე კომისია სერიოზული ცვლილებების შეტანას გეგმავს. ფიქსირებულ ინტერნეტზე  ფასები მაღალი და შეუსაბამოა, მეტიც, მისი მოხმარებაც ძალიან დაბალია. ჩვენი ფიქსირებული ინტერნეტმომხმარებლიდან, რომელიც 700 ათასია და მისი ზრდის ტემპიც დაბალია, ოპტიკურბოჭკოვანი ტექნოლოგიით მხოლოდ ნახევარი სარგებლობს. დანარჩენი 350 ათასი ადამიანი აღჭურვილია ძველი ტექნოლოგიებით, მაგალითად დიესელით, რომლითაც მხოლოდ ფოსტის და ვებგვერდის გახსნა შეიძლება. ევროპაში ეს ისტორიას ჩაბარდა. ყველა ევროპულ ქვეყანაში მოსახლეობის დიდი ნაწილი უზრუნველყოფილია 100 მეგაბიტი და უფრო მაღალი სიჩქარის ინტერნეტით. ჩვენთან ამ 700 ათასი მომხმარებლიდან ზუსტად 45%-ს 2 დან 10 მეგაბიტამდე სიჩქარის ინტერნეტი აქვს, რაც კატასტროფაა. დღეს არათუ რეგიონებში, არამედ თბილისშიც კი, რომელიც ყველაზე მეტად უნდა იყოს ამ მხრივ განვითარებული, ნებისმიერ უბანში მომხმარებელს მხოლოდ ერთი არჩევანი აქვს. ავტორიზებული პირები თითქოს ბევრია, მაგრამ სინამდვილეში კონკურენცია არ არის, ინტერნეტის მიმწოდებლებში არჩევანი არ არის.

ჩვენ არ მოგვწონს ეს ბაზარი არც ფასებით, არც ხარისხით, ამიტომ აქ სერიოზულ ცვლილებებს ვგეგავთ. ამ პრობლემის გადაწყვეტის ნაწილია საყოველთაო ინტერნეტიაციის პროექტიც, რომლის მოსამზადებული სამუშაოები უკვე მთავრდება. მაგრამ ფიქსირებული ინტერნეტის ბაზარზე სიტუაციის შესაცვლელად საჭიროა ასევე საკანონმდებლო ცვლილებები, რეგულაციების შემოღება და კომისიის მეტი აქტივობა, რასაც უახლოეს პერიოდში ვგეგმავთ.

კომენტარები ()

სხვა ინტერვიუები