ვინ გახდება ირანის პრეზიდენტი?

დღეს, ირანში საპრეზიდენტო არჩევნებია. კენჭს ოთხი კანდიდატი იყრის: მოქმედი პრეზიდენტი ჰასან როუჰანი, აიათოლა იბრაჰიმ რაისი, ყოფილი ვიცეპრეზიდენტი მუსტაფა ჰაშემი-ტაბა და კონსერვატორების კანდიდატი მუსტაფა აგა-მირსალიმი. თუკი ამ ოთხიდან რომელიმე პირველ ტურში 50%-ზე მეტ ხმას ვერ მიიღებს, ერთ კვირაში ორი გამარჯვებული კანდიდატი, ერთმანეთს მეორე ტურში დაუპირისპირდება.

ბოლო ინფორმაციით, ირანის შინაგან საქმეთა სამინისტრომ ხმის მიცემის დრო ორი საათით გაახანგრძლივა. უწყება მანამდეც აცხადებდა, რომ ამომრჩევლის მაღალი აქტივობის შემთხვევაში ხმის მიცემის ვადას გაზრდიდა.

ოთხივე კანდიდატი საარჩევნო უბანზე დღის პირველ ნახევარში მივიდა და ხმა მისცა. არჩევანი გააკეთა ასევე ირანის უმაღლესმა ლიდერმა აიათოლა ჰამენეიმაც.

ქვეყნის საგარეო საქმეთა სამინისტროს ცნობით, გახსნილია დაახლოებით 63 ათასი საარჩევნო უბანი, არჩევნები მსოფლიოს 102 ქვეყანაში ტარდება, აქედან აზიის 41 ქვეყანაში, ევროპის 26 ქვეყანაში, ამერიკის კონტინენტზე 12 ქვეყანაში, და აფრიკის 22 ქვეყანაში.  ხმის მიცემის უფლება აქვს დაახლოებით 56 მილიონ ადამიანს.

საპრეზიდენტოსთან ერთად ირანში ქალაქის საბჭოს და წინასაპარლამენტო არჩევნებიც ტარდება.

განსაკუთრებული არჩევნები

ირანის საგარეო საქმეთა სამინისტრო აცხადებს, რომ ეს არჩევნები რეგიონისთვის საკვანძო მოვლენაა. დღევანდელ დღეს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებენ თავად ირანელებიც. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანა ავტორიტარულად ითვლება, არჩევნები იქ ფორმალობა არ არის და მისი შედეგების წინასწარ პროგნოზიება არც ისე იოლია. ამას მოწმობს წლევანდელი საპრეზიდენტო კამპანია, რომელიც, ექსპერტების თქმით, მოულოდნელობებით იყო სავსე.

ყველაზე დიდი მოულოდნელობა კი ყოფილი პრეზიდენტის მაჰმუდ აჰმადინეჯადის ნაბიჯი გახლდათ. ირანის უმაღლესი ლიდერის, აიათოლა ჰამენეის სურვილის საწინააღმდეგოდ, მან არჩევნებში მონაწილეობის შესახებ განაცხადა. ექსპერტების თქმით, ის რეალურად შეცვლიდა არჩევნების შედეგებს, რადგან რიგით, პროვინციაში მცხოვრებ ირანელებში, დღემდე პოპულარულია. თუმცა საბოლოოდ ჰამენეიმ მას კანდიდატურის მოხსნა, ფაქტობრივად უბრძანა.

შავ-თეთრი კანდიდატები    

ირანელები ამბობენ, რომ ეს არჩევნები შავ-თეთრია. არსებული კანდიდატებიდან გამსვლელი მხოლოდ ორია. მოქმედი პრეზიდენტი ჰასან როუჰანი, რომელიც მუდმივად თეთრ თავსაბურავს ატარებს, და იბრაჰიმ რაისი, რომლის თავსაბურავის ფერიც ყოველთვის შავია.

ფერები ირანის არჩევნებში მხოლოდ თავსაბურავებს არ ეხება, არამედ კანდიდატების იმიჯსაც. ჰასან როუჰანი პროგრესისტების ფრთას წარმოადგენს, რაისი კი რეაქციული ძალების კანდიდატია.

ირანის უმაღლესი ლიდერის ფავორიტად იბრაჰიმ რაისი ითვლება. თუმცა ექსპერტების თქმით, ჰამენეის ყოველთვის შეუძლია აზრის შეცვალა, თუ ხედავს, რომ ხალხი მის კანდიდატს არ მიყვება.

ჰასან როუჰანი

68 წლის იურისტი და დიპლომატი ჰასან როუჰანი ირანის პრეზიდენტი 2013 წელს გახდა. ახლა მას პრეზიდენტობის პირველი ვადა ეწურება.

2017 წლამდე ირანის ისტორიაში ხელისუფლებაში ერთი ვადით მხოლოდ ორი პრეზიდენტი იყო: აბოლჰასან ბანისადრი და მოჰამედ ალი რაჯაი. ორივე ირანს 1980-იანი წლების დასაწყისში მართავდა და ორივემ თანამდებობა თავისი სურვილის წინააღმდეგ დატოვა - ერთი უცხოეთში გაიქცა, მეორე გაურკვეველ ვითარებაში დაიღუპა. მას შემდეგ, პოლიტიკოსისთვის, მეორე ვადით არჩევნებში დამარცხება, ცუდ ტონად ითვლება.

ირანში, ლიბერალები, ამ სიტყვის დასავლური გაგებით, არ არსებობენ, თუმცა პროგრესისტი კონსერვატორები მრავლად არიან. მათ შორისაა ჰასან როუჰანი. ის აქცენტს აკეთებს ეკონომიკის განვითარებაზე, და არამხოლოდ ნავთობის მიმართულებით. მისი მმართველობის დროს ირანის წარმოების პოზიციები უცხოურ ბაზრებზე მკვეთრად გაძლიერდა. 2016 წელს ირანის ექსპორტმა, ნავთობის პროდუქციის მიღმა, იმპორტის მაჩვენებლებს გადააჭარბა.

როუჰანის ყველაზე მნიშვნელოვან მიღწევად დასავლეთან მიღწეული ბირთვული გარიგება ითვლება, და არამხოლოდ ამ შეთანხმებაზე ხელის მოწერის ფაქტი, არამედ ირანის მხრიდან საერთაშორისო იზოლაციის დაძლევა, რაც დიდწილად ამ შეთანხმების დამსახურებაცაა. მართალია ირანული სანქციების ნაწილი ისევ მოქმედებს, და დასავლურ კომპანიებს ახალი შეზღუდვების ისე ეშინიათ, რომ ირანულ ბაზრზე შესვლას დიდი სიფრთხილით უყურებენ, თუმცა როუჰანიმ საერთო ანტიირანული ფრონტი მაინც დაშალა, რომელიც მისი წინამორბედის, მაჰმუდ აჰმადინეჯადის აგრესიულმა პოლიტიკამ და რიტორიკამ განამტკიცა.

როუჰანის მხარს უჭერს ირანის ლიბერალური საზოგადოება. ისინი დედაქალაქის და ზოგადად ქალაქების მცხოვრებლები არიან. საშუალო კლასის ნაწილი, პრორეფორმისტული ძალები და ინტელექტუალები აცნობიერებენ, რომ როუჰანმა ქვეყანას ეკონომიკური კოლაფსი აარიდა, ის ვერ მოახდენდა სასწაულს და დაბალი სტარტის გამო სოციალურ სიტუაციას თვალშისაცემად ვერ გააუმჯობესებდა. ეს არგუმენტები რიგით ირანელებს ნაკლებად ესმით. ირანის ელექტორატის დიდი ნაწილი ღარიბია. ისინი პროვინციებში ცხოვრობენ და უკეთესობისკენ ცვლილებას სწრაფად და გადაუდებლად ითხოვენ. ირანის პროვინციებში მცხოვრებლების დიდი ნაწილი ტრადიციულად კონსერვატორების ელექტორატია.   

როუჰანი რეგიონებში აქტიურ კამპანიას ატარებდა, მაგრამ შეძლო თუ არა მან სიტუაციის თავის სასარგებლოდ შეცვლა, უცნობია. ექსპერტები მას საარჩევნო სტრატეგიასაც უწუნებდნენ: ის თავს იმართლებდა მოსახლეობასთან იმისთვის, რისი გაკეთებაც ვერ შეძლო, მაშინ როდესაც მისმა ოპონენტებმა სტრატეგიად თავდასხმა, კრიტიკა და დაპირებების გაცემა აირჩიეს, რომელთა შესრულება, ასევე ძალიან საეჭვოა.

იბრაჰიმ რაისი

ერთ-ერთი ვერსიით, რაისის საარჩევნო რბოლაში ჩართვა იმასაც უკავშირდება, რომ აიათოლა ჰამენეი თავის ფავორიტს მემკვიდრედ, უმაღლესი ლიდერის პოზიციისთვის ამზადებს (ჰამენეიც ამ პოსტზე პრეზიდენტობიდან მივიდა). რაისის გამოჩენა როუჰანისთვის ყველაზე უსიამოვნო სიურპრიზი იყო.     

56 წლის ღვთისმეტყველი ფონდ “ქუდს რაზავის” ხელმძღვანელია. როუჰანისგან განსხვავებით, მას ირანელი ძალოვნები უჭერენ მხარს; ზურგს უმაგრებს რელიგიური ფონდების ფინანსები; წარმოშობით კი სეიდია, წინასწარმეტყველი მუჰამედის შთამომავალი, როუჰანი კი არა.   

ის ქვეყნის გენერალური პროკურორი იყო, ასევე მონაწილეობდა “სიკვდილის კომისიის” მუშობაში, რომელმაც 1980-იანი წლების ბოლოს ათასობით პოლიტპატიმარს სიკვდილი მიუსაჯა. მას მხარს უჭერს გუშაგთა კორპუსის გენერლების, ასევე სასულიერო პირების კონსერვატიული ნაწილი, რომელიც მორალური ფასეულობების სადარაჯოზეა.

რაისი აცხადებს, რომ ისლამური ტანსაცმლის ტარებაზე კონტროლს გაამკაცრებს. მისი ამომრჩეველი კონსერვატიული ირანული სოფელია. რაისი მათ არამხოლოდ ეთიკას არამედ ფულსაც ჰპირდება. ის ამბობს, რომ სამჯერ გაზრდის კომპენსაციებს უმუშევრებისა და უმწეოებისთვის.

ვინ გახდება ირანის პრეზიდენტი?

ექსპერტების აზრით, არჩევანი როუჰანის და რაისის შორის არსებითი იმ დაჯგუფებებისთვის არის, რომლებსაც ეს ლიდერები წარმოადგენენ. პრეზიდენტობის პრეტენდენტებს არჩევს უმაღლეს ლიდერს დაქვემდებარებული დამკვირვებელთა საბჭო, შესაბამისად, ირანელ ხალხს არჩევნებში ადამიანთა შეზღუდულ წრეს სთავაზობენ. ორივე კანდიდატი კონსერვატიული ფრთის სხვადასხვა სპექტრის წარმომადგენელია. როუჰანი უფრო ლიბერალური იქნება, რაისი - ნაკლებად, მაგრამ ამით ქვეყნის მართვა რადიკალურად არ შეიცვლება; არცერთის გაიმარჯვება ირანის საშინაო ან საგარეო კურსს, არსებითად არ შეცვლის.