რას გულისხმობს შეწყალების კომისიაზე პრეზიდენტის ინიციატივა

როგორი პრაქტია არსებობს საქართველოში პრეზიდენტების მიერ პატიმრების შეწყალების და რა მაგალითებია მსოფლიოში პატიმრების შეწყალებასთან დაკავშირებით. ამის შესახებ სიუჟეტი "იმედის კვირამ" მოამზადა.

პრეზიდენტის ადმინისტრაციაში დაარქივებული მასალებით დგინდება, რომ გიორგი მარგველაშვილმა თავისი პრეზიდენტობის 5-წლიან ვადაში სულ 4 287 ადამიანი შეიწყალა, მათგან ყველაზე მეტი 2015 წელს. ვადის მიწურულს კი სულ ბოლო შეწყალებაზე საერთოდ უარი თქვა.

მიხეილ სააკაშვილმა პრეზიდენტობის ორ ვადაში 34 947 პირი შეიწყალა. წლების მიხედვით ჩაშლილი სტატისტიკა კი ზუსტად პასუხობს იმ პოლიტიკურ ტენდენციებს, რომელიც შეწყალების აქტების გამოცემის მომენტში ქვეყანაში იყო.

როგორც საქართველოს ახლანდელმა პრეზიდენტმა სალომე ზურაბიშვილმა განაცხადა, შეწყალების ის პრაქტიკა რაც წინა პრეზიდენტების დროს არსებობდა ზოგჯერ უფრო ამნისტიას ჰგავდა, ვიდრე იმ კონცეფციას, რომელიც საფუძვლად უდევს პრეზიდენტის დისკრეციულ უფლებას და რომელიც უმეტესი ქვეყნების პრაქტიკაში მოიპოვება. 

საქართველოს ახალმა პრეზიდენტმა სისტემის შეცვლა გადაწყვიტა. სალომე ზურაბიშვილი მასობრივ შეწყალებაზე უარს ამბობს და იმ კომისიის ახლებურად დაკომპლექტებას გეგმავს, რომელმაც პრეზიდენტს კონკრეტული პირების შეწყალების რეკომენდაციებით უნდა მიმართოს. 

ცვლილებების  თანახმად, შეწყალების კომისია იუსტიციის სამინისტროში უნდა გადავიდეს.  
მის მუშაობაში დამატებით ჩაერთვებიან სხვადასხვა ადმინისტრაციული ორგანოს და პრეზიდენტის წარმომადგენლები, ფსიქოლოგები და სხვა კვალიფიციური კადრები. მუშავდება ახალი კრიტერიუმებიც, რომელსაც განმცხადებელი აუცილებლად უნდა აკმაყოფილებდეს. მოლოდინია, რომ ეს ყველაფერი შეამცირებს შეწყალებულთა რაოდენობას და შესაბამისად რისკებსაც.

შეწყალების კომისიის ყოფილი თავმჯდომარე ალექსანდრე ელისაშვილი ფიქრობს, რომ კომისიის იუსტიციის სამინისტროში გადატანით ხელისუფლების შტოებს შორის ბალანსი ირღვევა და შესაბამისად ირღვევა კონსტიტუციაც, რადგან ამ შემთხვევაში აღმასრულებელი ხელისუფლება პირდაპირ იჭრება პრეზიდენტის კომპეტენციაში. 

"ეს არის დასუსტება, დაკნინება და დამცირება პრეზიდენტის ინსტიტუტის. რა შუაშია იუსტიციის სამინისტრო, რა შუაშია აღმასრულებელი ხელისუფლება, პრეზიდენტის ინსტიტუტი არის საერთოდ ცალკე მდგომი ორგანო. და ამის ამოგლეჯა და გადატანა ნიშნავს პრეზიდენტის ინსტიტუტის ბუტაფორიად ქცევას",- ამბობს ელისაშვილი.

ამ აზრს ეთანხმება შეწყალების კომისიის კიდევ ერთი ყოფილი თავმჯდომარე ზვიად ქორიძეც: "პირდაპირ წერია, რომ შეწყალება არის პრეზიდენტის უფლებამოსილება. ეს არის მისი დისკრეცია და არ უნდა ჩაეზიაროს არავინ".

გიორგი მარგველაშვილის პრეზიდენტობის დროინდელი შეწყალების კომისიის თავმჯდომარეები პარალელს სააკაშვილის პერიოდთან ავლებენ, როდესაც იუსტიციის მინისტრი ზურაბ ადეიშვილი იყო და შესაწყალებელ პირთა სია პრეზიდენტის კომისიიდან დასადასტურებლად ჯერ პროკურატურაში მიჰქონდათ. ზვიად ქორიძე ამბობს, რომ პრეზიდენტობის დროს იმავეს სთხოვდნენ მარგველაშვილსაც, მაგრამ ექსპრეზიდენტი არ თანხმდებოდა.

"სხვათა შორის ეს იყო ერთ-ერთი მთავარი ქვაკუთხედი, რისთვისაც პრეზიდენტ მარგველაშვილს ებრძოდნენ და ეუბნებოდნენ, რომ ხომ არ სჯობს ვიდრე განიხილავთ რეკომენდაციებს ჯერ განიხილოს პროკურატურამ", - თქვა ქორიძემ. 

შეწყალების კომისიის ყოფილი თავმჯდომარე მიიჩნევს, რომ კომისიის გადატანით იუსტიციის სამინისტრო ძალაუფლების უზურპაციას მოახდენს, რადგან მას ისედაც აქვს შეწყალების ბერკეტი ე.წ. უდოს კომისიის სახით და ახლა ამას პრეზიდენტის შეწყალების კომისიაც დაემატება. 

საქართველოს პრეზიდენტის პრესსპიკერის თქმით კი შეწყალება არის საქართველოს პრეზიდენტის დისკრეცია და საბოლოო გადაწყვეტილებას იღებს საქართველოს პრეზიდენტი. ასე პასუხობენ საქართველოს პრეზიდენტის ადმინისტრაციაში ეჭვებს იმასთან დაკავშირებით , თითქოს პრეზიდენტი თავის უფლებამოსილებას აღმასრულებელ ხელისუფლებას უთმობს. ადმინისტრაციაში ხაზგასმით ამბობენ, რომ საბოლოო გადაწყვეტილებას პრეზიდენტი მიიღებს და ვიდრე კონკრეტული პირის შეწყალებას ხელს მოაწერს, ინდივიდუალურად აუცილებლად გაეცნობა ყველა რეკომენდაციას. 

საქართველოს პრეზიდენტის პრესსპიკერის თქმით, პრეზიდენტს ასევე მიაჩნია, რომ უფრო მკაცრ სამართლებრივ ჩარჩოში უნდა მოექცეს შეწყალების კომისიის სამუშაო პროცესი სწორედ იმისთვის, რომ ერთი მხრივ იყოს მიღებული ჰუმანურობის აქტი და მეორე მხრივ იმისთვის, რომ ამან არ დაარღვიოს საზოგადოებრივი ინტერესი. 

პრეზიდენტის ადმინისტრაციაში ამბობენ, რომ ცვლილებების შედეგად მაქსიმალურად შემცირდება ან საერთოდ გამოირიცხება ის კითხვები, რომელიც შეწყალებასთან დაკავშირებით მუდმივად არსებობდა. საქართველოს პრეზიდენტი იტოვებს კონსტიტუციურ უფლებასაც და პასუხისმგებლობასაც, რომ საბოლოო გადაწყვეტილება თავად მიიღოს. მას ისევ შეუძლია კომისიის მიერ შემოთავაზებულ კანდიდატებს შეწყალებაზე უარი უთხრას, ან თუნდაც კომისიის გარეშე თავად გადაწყვიტოს ვინ უნდა შეიწყალოს - ისევე როგორც საახალწლოდ, როდესაც სალომე ზურაბიშვილმა კომისიის გარეშე 3 მსჯავრდებული ქალი შეიწყალა.

შეწყალების უფლებამოსილებაზე და ქართულ თავისებურებებზე ვრცელი კვლევა აქვს მომზადებული ადამიანის უფლებათა ცენტრს, სადაც ასევე არის რამდენიმე ძალიან მაგალითი მოყვანილი მსოფლიო პრაქტიკიდან. 

მაგალითად, ჩეხეთში, რომელიც საპარლამენტო რესპუბლიკაა, პრეზიდენტს მინიჭებული აქვს შეწყალების აბსოლუტური პრეროგატივა, თუმცა მოქმედმა პრეზიდენტმა ეს უფლებამოსილება გადასცა იუსტიციის მინისტრს. უფრო ზუსტად, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, პრეზიდენტი თავად წყვეტს რომელ საქმეზე მიიღოს გადაწყვეტილება თვითონ და რომელ საქმეზე - იუსტიციის მინისტრმა.

ავსტრიაც საპარლამენტო რესპუბლიკაა და აქ პრეზიდენტი მისთვის კონსტიტუციით მინიჭებულ შეწყალების უფლებამოსილებას, მხოლოდ იუსტიციის მინისტრის მიმართვის და მის მიერ შესაბამისი რეკომენდაციის შემთხვევაში იყენებს. ანუ გადაწყვეტილებას, ფაქტობრივად, იღებს იუსტიციის მინისტრი, ხოლო პრეზიდენტი ფორმალურად აფორმებს მას. 

საკუთარი ნებით გაუნაწილა უფლებამოსილება ვიცეპრეზიდენტს ბულგარეთის პრეზიდენტმა. ამ შემთხვევაში შეწყალების კომისია ყოველ კონკრეტულ საქმეზე ამზადებს რეკომენდაციას და წარუდგენს პრეზიდენტს, ან ვიცე-პრეზიდენტს. 

ასევე საპარლამენტო რესპუბლიკაში, უნგრეთში, პრეზიდენტი შეწყალების შესახებ განცხადებას განიხილავს მხოლოდ იუსტიციის მინისტრის ან მთავარი პროკურორის რეკომენდაციის საფუძველზე. 

ამ ბოლო მაგალითისგან განსხვავებით საქართველოს პრეზიდენტი მაინც იტოვებს უფლებას, რაც კონსტიტუციით არის გარანტირებული და მას რეკომენდაციის გარეშეც შეუძლია შეიწყალოს პირი, ან მიიღოს შეწყალების კომისიის რეკომენდაცია მაგრამ არ გაითვალისწინოს.