რას აგონებს პრეზიდენტს ქართული ოცნება?

მორიგი არჩევნებიც „ქართული ოცნების“ გამარჯვებით დასრულდა. ადგილობრივ თვითმმართველობებში მმართველი პოლიტიკური ძალა ისევ უმრავლესობაშია. „ხალხის მხარდაჭერა, ხალხის პრობლემების მოგვარებაში უნდა გამოიხატოს“, - აცხადებს პრეზიდენტი. ბოლო პერიოდის ყველაზე აქტუალურ პოლიტიკურ მოვლენებზე "მაესტროს" კითხვებს პრეზიდენტმა გიორგი მარგველაშვილმა უპასუხა.

ინტერვიუს არჩევნებისა და წინასაარჩევნო გარემოს შეფასებით დავიწყებ. როგორ აფასებთ მთელ ამ პროცესს?

რეალობა შემდეგია, არჩევნები მშვიდ გარემოში ჩატარდა. კარგია, რომ ძალადობრივი ინციდენტები არ იყო. სულ ცოტა ხნის წინ ჟინვალში მომხდარი ამ სადარდებელი ამბის გარდა დანარჩენი, პრინციპში, მშვიდად ჩატარდა და ეს მნიშვნელოვანია გამომდინარე იქიდან, რომ ჩვენ, სამწუხაროდ, სხვანაირი არჩევნების გამოცდილებაც გვაქვს. ამასთან ერთად, დარღვევებიც იყო და ეს აღნიშნული და იდენტიფიცირებულია. ახლა მნიშვნელოვანია, ამ დარღვევებს და დარღვევების ამ ახალ სტილს ჩვენ, როგორც საზოგადოებამ, როგორც დემოკრატიამ, როგორც სახელმწიფომ, რომელმაც დემოკრატიული და კონკურენტული გარემო უნდა შექმნას, პასუხი გავცეთ. იმედი მაქვს, როგორც პოლიტიკოსების, ასევე იმ ორგანიზაციების, იმ ინდივიდების აქტიურობით, რომლებისთვისაც ეს მნიშვნელოვანია, დაიძლევა ეს ახალი „ნოუ ჰაუები“ არჩევნებთან მიმართებით, რომელიც ძირითადად ადმინისტრაციული რესურსით იწყება და შემოიფარგლება. რეალობაა, რომ გარემო ნამდვილად არაკონკურენტული იყო, გამომდინარე იმ ძალიან დიდი ფინანსური ნაკადიდან, რომელიც მმართველ პარტიას აქვს, ასევე ადმინისტრაციული რესურსის გამოყენების ახალი ფორმითაც  და ეს ყველაფერი გვინახავს, რაც რეალობა იყო მანამდეც, მაგრამ ამის გადაძლევაც ხდება. თუ გახსოვთ 2012 წელს, როდესაც „ნაციონალური მოძრაობის“ დროს კოორდინატორი ქალბატონები გამოჩნდნენ, ყველა ვახდენდით ამის იდენტიფიცირებას და ვამბობდით, რომ ეს შესაძლოა პირდაპირ კანონის დარღვევა არ არის, მაგრამ იმ მთავარი კონსტიტუციური უფლების, არჩევნებზე ნების გამოხატვის უფლების დარღვევასთან ახლოსაა. შემდეგ იყო ჯერიმანდერინგის პრობლემები, 2014 წელს კიდევ გარკვეულწილად სხვა ფორმები მიიღო, როდესაც ბიულეტენები ბათილდებოდა.

ამ მიმართულებით ქვეყანა წინ არ მიდის?

ჩვენი წინსვლა განპირობებულია იმით, თუ რამდენად ადეკვატურად ვაკეთებთ რეაქციას ასეთ სირთულეებზე. დღეს ეს სირთულე იდენტიფიცირებულია, ლოკალიზებულია და ნათლად გამოჩნდა, რომ ადმინისტრაციული რესურსის გამოყენებაზე, სამწუხაროდ, ქვეყანამ უარი ჯერ კიდევ ვერ თქვა. ძალიან ბევრი კითხვა დაისვა საჯარო მოსამსახურეების ნების მიმართ, რამდენად თავისუფალი იყო მათი ნება და მათი უშუალო ხელმძღვანელები კიდევ უფრო კოორდინირებულად რამდენად არ აკონტროლებდნენ მათ ნებას. აქ ლაპარაკია ადამიანებზე, რომლებისთვისაც სამსახური არ უნდა იყოს პოლიტიკური არჩევნის რისკთან დაკავშირებული. თუ იმ ადამიანებს, ვისაც დღეს სამსახური აქვთ, ვინც საჯარო სექტორში მსახურობს, გვიზრდის შვილებს, მათ განათლებას აძლევს, ჩვენს მუნიციპალიტეტებს უვლის და ჩვენს ყოფას ემსახურება, თუ მათ ასეთ პოლიტიკურ აქცენტს გავუკეთებთ, მივიდნენ თუ არა არჩევნებზე, როგორ მისცენ ხმა, ასეთი ურთიერთობა არა მარტო თავისუფალი ნების თავისუფალ გამოვლინებასთან მიმართებითაა პრობლემა, არამედ ადამიანის ღირსების შემლახავია. ამასთან დაკავშირებით, სამწუხაროდ დაისვა კითხვა.

თუ ეჭვები აღარ იქნება, მაშინ შეგვიძლია ჩავთვალოთ, რომ ქვეყანა ნამდვილ დემოკრატიას ზეიმობს?

არ არსებობს მსოფლიოში ქვეყანა, განვითარებული დემოკრატიაც, სადაც ჩემი და თქვენი ვალდებულება არ არის იმისა, რომ მუდმივად ყურადღებას ვაქცევდეთ, სადმე ხომ არ ხდება ჩვენი დემოკრატიის, ჩვენი თავისუფალი მოქალაქეობის რაიმენაირი შელახვა. ქვეყნები განსხვავდებიან იმით, თუ რამდენად აქტიურები არიან ასეთი პრობლემების გადაჭრაში. მაგალითად, ჯერიმანდერინგი დემოკრატიულ ქვეყნებშიცაა და მუდმივად, საზოგადოებაც, პოლიტიკური სპექტრიც ყურადღებით ცდილობს არჩევნების პროცესი რაიმენაირად არ იყოს შეზღუდული. სამწუხაროდ, ამ არჩევნებზე იყო ასეთი ფაქტები, ეს უნდა ვთქვათ, ამას თვალი გავუსწოროთ და გადავიდეთ შემდეგ ეტაპზე - დავძლიოთ ეს ფაქტები.

ფაქტია, რომ „ქართულმა ოცნებამ“ ისევ უმრავლესობის მხარდაჭერა მიიღო. გამოდის, რომ ის მაინც არის ის პოლიტიკური ძალა, რომელსაც უფრო მეტად ენდობა ამომრჩეველი, ვიდრე სხვა დანარჩენს.

ეს ასეა. მე არ ვთვლი, რომ არჩევნებზე საზოგადოების ნების გამოვლენა იქნა შეცვლილი, მაგრამ თუ ამ მცირე დეტალებს შევხედავთ, რაზეც გესაუბრებოდით, და თუ ვიტყვით, რომ გვაქვს ოლქები და უბნები, სადაც 1 ან 10 ხმით იგებენ სხვადასხვა პარტიის წარმომადგენლები, ვნახავთ, რამდენად უნდა გავუფრთხილდეთ თავად საარჩევნო პროცესს. მმართველმა პარტიამ კიდევ ერთხელ დიდი უმრავლესობით მოიგო. ეს რა თქმა უნდა, მმართველი პარტიისთვის მისალოცია, მაგრამ მისალოცია თუ არა ქართული დემოკრატიისთვის, ამაზე შეგვიძლია კიდევ ბევრი ვიმსჯელოთ. ერთ-ერთი სერიოზული კითხვის ნიშანი, რომელიც ჩვენს დემოკრატიასთან დაკავშირებით უკვე დაისვა და ეს სულისკვეთება უფრო გაღრმავდება, მდგომარეობს იმაში, შეიძლება კი ქვეყანაში, სადაც ყველა ძირითადი სახელისუფლებო ვერტიკალი და ბერკეტი ერთი პარტიის ხელშია, შეიძლება იქ არ დავსვათ კითხვა დემოკრატიის სისრულისა და ეფექტური დემოკრატიის შესახებ?! ბუნებაში ასე არ არსებობს. „ნაციონალური მოძრაობის“ დროსაც, მანამდეც, სულ მახსოვს მმართველი პარტიის ძირითადი პათეტიკა იყო, რომ ჩვენ აქ გავერთიანდით ყველაზე ჭკვიანები, ყველაზე შორსმჭვრეტელები, ყველაზე სინდისიერები და დანარჩენები არ არიან ასეთი კარგები და რა ვქნათ, ჩვენ ხომ არ შევქმნით ოპოზიციას?!

„ოცნებაც“ ამ როლშია?

ამ როლშია, სამწუხაროდ, და თქვენ შეგიძლიათ თვალყური ადევნოთ „ოცნების“ განცხადებებს, რომელიც ამ როლშია. ეს რეალობა არ არის. ბუნება მრავალფეროვანია და თავისუფალი საზოგადოების ნების გამოვლენა ყოველთვის მრავალფეროვანია. იმისთვის, რომ ეს მრავალფეროვნად განხორციელდეს, შენ ამისთვის შესაბამისი პირობები უნდა შექმნა.

რამდენად დამსახურებულად მიიღო ეს მხარდაჭერა მმართველმა პარტიამ?

ეს თითოეული ამომრჩევლის ნებაა, მათი პოზიციის გამოვლენაა.
 
არჩევნებამდე, როდესაც ბრძანეთ, რომ ახალ კონსტიტუციას ხელს მოაწერდით, იქვე საზოგადოებას მომავალ არჩევნებში აქტიურობისკენ მოუწოდეთ და თქვით, რომ საზოგადოებამ ნაბიჯი უნდა გადადგას ქართული დემოკრატიის გასაძლიერებლად, უფრო ღრმა პლურალიზმის მისაღებად. პარლამენტის თავმჯდომარემ, რომელიც თქვენი და თქვენი ადმინისტრაციის კრიტიკით ხშირად გამოდის, ეს განცხადება ოპოზიციის მხარდაჭერისკენ მოწოდებად ჩაგითვალათ. რის თქმა გსურდათ ამ განცხადებით?

2016 წლის არჩევნებამდე ძალიან აქტიურად დავდიოდი მთელი საქართველოს მასშტაბით და საზოგადოებას მოვუწოდებდი, არჩევნებში მიეღო მონაწილეობა, ხოლო არჩევნების დღეს ნამდვილად ვთქვი, რომ მე მოველი, უფრო პლურალისტული და მრავალფეროვანი იქნება ქართული პარლამენტი. რა თქმა უნდა, არც ერთი პოლიტიკური პარტიის სასარგებლოდ ხმის მიცემა არავისთვის მომიწოდებია. ახლაც, არჩევნების დღეს ვთქვი, რომ სამ სხვადასხვა სუბიექტს გადავუნაწილე ჩემი ხმა, რაც ასევე პლურალიზმს ნიშნავს. თუ ნებას დამრთავთ, პარლამენტის თავმჯდომარის კომენტირებას არ გავაკეთებ.

კობახიძემ 2016 წელიც გაიხსენა და თქვა, რომ მაშინაც წააგეთ და ახლაც წააგებს გიორგი მარგველაშვილი.

ამ განცხადების კომენტირება არ მინდა. სამწუხაროდ, ეს ის მენტალობაა, რაზეც  ვსაუბრობდი. ეს მენტალობა მომისმენია შევარდნაძის პერიოდში, როდესაც ხელისუფლება საუბრობდა, რომ მარტო იქ არიან ჭკვიანი ადამიანები გაერთიანებულები, ეს მომისმენია სააკაშვილის პერიოდშიც, ეს მომისმენია ჩემს ბავშვობაშიც. Партия – ум, честь и совесть эпохи – ამ სლოგანების კითხვა შეიძლებოდა მთელ ქალაქში. სამწუხაროდ, იგივე მესმის დღესაც. ეს არ არის ერთეული განცხადებები. საინტერესო იყო, როდესაც საკონსტიტუციო პროცესის ფარგლებში რეგიონებში დავდიოდით, ბონუსის სისტემაზე მთელი საქართველოს გასაგონად თითოეულ რეგიონში ერთ რამეზე საუბრობდნენ, თუ მმართველ პარტიას უმრავლესობა არ ექნება, ქვეყანა დაიღუპება. ამ რიტორიკით იყო საუბარი, რომ თუ უმრავლესობა ერთი პარტიის ხელში არ არის, ეს ქვეყნისთვის საშიშია. იგივე ლოგიკაა, როდესაც მე ვსაუბრობ, რომ მინდა მრავალფეროვნება იყოს და დამიჯერეთ, ეს დემოკრატიაა და ამ დროს საპასუხოდ ისმის...

მაინც გამოვიდა, რომ უმრავლესობამ მაინც მმართველ პარტიას მისცა ხმა...

კი, რა თქმა უნდა, მაგრამ მოგახსენებთ, რომ არ არსებობს დემოკრატია მრავალფეროვნების გარეშე და როდესაც პარტიას მიაჩნია, რომ თუ ის არ იქნება უმრავლესობაში, ეს ქვეყნისთვის დამაზიანებელია, ეს ის მენტალობაა, რომლიდანაც ჩვენ წამოვედით და რატომაც საბჭოთა კავშირზე ვთქვით უარი. ამ აზროვნებას, რომ თუ მმართველი პარტია ხელისუფლებაში ძალიან ძლიერად არ არის, ეს ქვეყნისთვის საშიშია, ამ მენტალობას „ნაციონალური მოძრაობის“ დროს კი არ ვუთხარით უარი, ბევრად უფრო ადრე - საბჭოთა კავშირის დროს. ძალიან გასაგებად მინდა ვთქვა, თუ მრავალფეროვნება გაიგივებული იქნება სახელმწიფოს წინააღმდეგ ქმედებასთან, ჩვენ ძალიან ცუდი გზა გვაქვს არჩეული. ეს ძალიან ხშირად გამოსჭვივის განცხადებებში. ანტისახელმიფოებრივია, სახელმწიფო ერთი ვერტიკალით უნდა იყოს გაერთიანებული - ვისაც ეს განცხადებები ყურს არ სჭრის, მან ან არ იცის, რა საშიშროებები დგას დემოკრატიის წინაშე, ან არ უცხოვრია მაგალითად, ავტორიტარულ რეჟიმებში. შეიძლება უცხოვრია, მაგრამ არ იცოდა, რომ ავტორიტარულ რეჟიმებში ცხოვრობდა.

ავტორიტარიზმის საფრთხის წინაშე დგას „ოცნება“?

მე გეუბნებით რომ ქართული საზოგადოების წინაშეა ეს პრობლემა. როდესაც შენ მთელი სახელისუფლებო ვერტიკალი კონცენტრირებული გაქვს ერთი პარტიის ხელში, ეს საშიშროებაა. ეს იმდენად ტრივიალური ჭეშმარიტებაა, რომელზეც უკვე ჩვენი პარტნიორები საუბრობენ. ძალიან მარტივ ჭეშმარიტებაზე ვლაპარაკობ. თუ ვინმეს უნდა მომიყვეს, რომ რა კარგი ადამიანები არიან გაერთიანებულები რომელიმე პარტიაში, მე ნამდვილად არ დავიწყებ რომელიმე პოლიტიკოსზე ცალკე საუბარს, რომ ვიღაც არ არის ღირსეული, ისინი ღირსეულები არიან, მაგრამ აპრიორია, ყველა ღირსეულ პოლიტიკოსს დამაბალანსებელი სჭირდება.

ვის ისურვებდით მართვაში? შეგიძლიათ რომელიმე პოლიტიკური ძალა გამოკვეთოთ ამ მიმართულებით?

მე ვისურვებდი დემოკრატიულ საზოგადოებას და დემოკრატიულ საქართველოს. ამას „ქართული ოცნების“ გასაგონად კი არ ვამბობ. ისინი ცდილობენ რაც შეიძლება ძლიერები იყვნენ, მე საზოგადოებისთვის ვამბობ.

ზღვარგადაულახავ პოლიტიკურ სუბიექტებში მოხვდნენ თქვენი ფავორიტები?

ამის განხილვას, რა თქმა უნდა, არ დავიწყებ. მინდა საზოგადოებამ იცოდეს, რომ როდესაც მაკონტროლებელი და დამაბალანსებელი არ არის, მაშინ ნებისმიერი პოლიტიკური ძალისთვის ძალიან ძნელი პერიოდი დგება. ასეთი ძნელი პერიოდები დამდგარა „მოქალაქეთა კავშირისთვის“, „ნაციონალური მოძრაობისთვის“. არ მინდა, რომ ხელისუფლების კონსოლიდაციით და საკუთარი სიძლიერით აღფრთოვანებულმა „ქართულმა ოცნებამ“ ამ რთულ გზაზე დაიწყოს სვლა. ეს არც „ქართული ოცნებისთვის“ მინდა და არც ჩვენი სახელმწიფოსთვის.
 
საკონსტიტუციო ცვლილებების განხილვიდან დაიწყო თქვენსა და მმართველ გუნდს შორის დაპირისპირება...

ვერ დაგეთანხმებით. მმართველი გუნდი მაკრიტიკებს 2014 წლის პირველი იანვრიდან.

„ოცნება“ ხშირად გახსენებთ, რომ თქვენ დატოვეთ საკონსტიტუციო კომისია და დამოუკიდებლად თამაში დაიწყეთ. იყო თუ არა ეს ხელისუფლების წინააღმდეგ ღიად წასვლა?

ეს იყო ღიად წასვლა იმ პროცესის წინააღმდეგ, რომლის ბოლო მე კარგად ვიცოდი. ეს ნაბიჯი ძალიან მძიმე იყო. როდესაც ასეთ ნაბიჯს დგამ, ბუნებრივია, მთელი დაპირისპირება და მთელი კონფრონტაცია ჩემ წინააღმდეგ წამოვიდა. ამ ნაბიჯის შინაარსი ვიცოდი. ფაქტობრივად ყველა წავიდა და მონაწილეობა მიიღო კომისიაში, შემდეგ ყველა იქიდან გამოვიდა და ამ კომისიამ მიიღო ის სახე, რაც იყო ამ კომისიის სახე თავიდანვე. ვამბობდი, რომ არ შეიძლება კომისიაში შეხვიდე წინაპირობების გარეშე. იმ ჯგუფებს, რომლებიც კომისიაში მონაწილეობდნენ, ალბათ დააფიქრებს სამომავლოდ, შეიძლება კი კომისიის წევრი გახდე ყოველგვარი დათქმების გარეშე, იმის გათვალისწინებით, რომ მე კომისიაში შევალ, დაფიქსირდება, რომ მე შიგნით ვმოღვაწეობ და შემდეგ საბოლოო შედეგს არავინ შემეკითხება. ეს ადამიანები მანამდე მე მაკრიტიკებდნენ, რატომ არ ვიყავი იქ, ხოლო როდესაც დატოვეს კომისია და თავი მოტყუებულად დაინახეს, ალბათ იმ მომენტში იფიქრეს, რომ მე არ უნდა შევსულიყავი კონსენსუსური წინაპირობის გარეშე. ალბათ ეს გამოცდილება აქვთ და როდესაც მომავალში დაუძახებენ რომელიმე კომისიაში,  ალბათ კითხვას დასვამენ, რა პრინციპით უნდა იმუშაონ. პირველივე დღიდან დავინახე, რომ საზოგადოებასთან კონსულტაციისა და კონსენსუსის გარეშე კონსტიტუციის შეცვლის მოტივაცია არსებობდა და ბუნებრივია, ამ მიმართულებით დარტყმაც მივიღე. ეს ახალი არ არის, მერამდენე ტალღა იყო.

რა მოგცათ ამ გადაწყვეტილებამ და რას მიიღებდით, კომისიაში დარჩენით?

დარჩენა არასწორი სიტყვაა, მე კომისიაში არც შევსულვარ. რომ შევსულიყავი, ხელს მოვაწერდი იმ თამაშის წესებს, რომელიც შემდეგ გამოჩნდა და ყველამ დაინახა, რომ არასწორი იყო. კიდევ ერთხელ უნდა მივხვდეთ, როდესაც მოედანზე შედიხარ, თამაშის წესები უნდა იცოდე, უნდა იცოდე ჭადრაკს თამაშობ, თუ ჭიდაობ. აქიდან გამომდინარე, პირველ რიგში, საზოგადოებისთვის სიმართლე უნდა მეთქვა, ეს ჩემი კონსტიტუციური მოვალეობაა და ასევე მორალური ვალდებულებაა. ვთქვი, რომ ეს კომისია არაკონსენსუსურია და რამდენიმე თვეში რაც ვთქვი, ახდა. მე არამხოლოდ ეს სიმართლე ვუთხარი საზოგადოებას, არამედ მთელი ქვეყნის მასშტაბით დავიწყე კონსტიტუციაზე საუბარი და ამ თემის აქტუალიზაცია. ეს თემა კი არ დარჩა იმ კარს მიღმა, სადაც პოლიტიკური ძალები, არასამთავრობოები, ყველა ერთად ისხდნენ, არამედ ეს პროცესი გავიტანე საზოგადოებაში, უნივერსიტეტებში, რეგიონებში და ეს პროცესი გავხადე საჯარო. ეს იყო, რაც უნდა გამეკეთებინა კონსტიტუციის გარანტს.

მაინც ითქვა, რომ მთელ ამ პროცესში დესტრუქციული როლი ითამაშეთ...

ამ განცხადებების კომენტირებას ნაკლებად ვაპირებ.

თქვენ პოლიტიკურ ძალებთან ერთად გადაწყვიტეთ ალტერნატიული ვერსია შეგემუშავებინათ. აქაც მოვისმინეთ ბრალდებები, რომ ოპოზიციურ ფიგურად ყალიბდებით, 1%-იან პარტიებთან გარიგდით, „ნაციონალური მოძრაობის“ მოსაზრებების გავლენის ქვეშ მოექეცით. ეს რა სვლა იყო პრეზიდენტის მხრიდან?

ჩემს შეფასებას გეტყვით. ის პირველი ნაბიჯი, რომ კონსტიტუცია საჯარო განხილვის ობიექტი გავხადე, მე მომწონს. დემოკრატიის ფუნდამენტია, როდესაც საზოგადოება კონსტიტუციაზე მსჯელობს...

მმართველი გუნდი ამბობდა, რომ ამ განხილვას თავადაც გეგმავდა და ამიტომ ვერ დაინახა ლოგიკა თქვენს გადაწყვეტილებაში...

რაც მეტი, მით უკეთესი. მე იმ პროცესშიც ჩავერთე და კონსტიტუციის განხილვა მაღალ ინტენსივობამდე ავიყვანე. 10 თვის განმავლობაში ჩვენი საზოგადოება მსჯელობდა, კამათობდა კონსტიტუციის ირგვლივ და ეს მნიშვნელოვანი თემაა ახალგაზრდა დემოკრატიისათვის. ახლა შემდეგი ნაბიჯი. შემდეგი ნაბიჯიც მნიშვნელოვანი იყო დემოკრატიისთვის, ქართული პოლიტიკური კულტურის ცოტა წინ წაწევისთვის, იმ პოსტსაბჭოური ლაქებიდან ამოსვლისთვის, რაშიც ვარსებობთ და ცოტა უფრო მაღალი, ევროპული პოლიტიკური კულტურის სტანდარტზე გადასვლისთვის. 20 პოლიტიკური პარტია, რომელიც აქტიურობდა და იმ კომისიაშიც იყო, ერთ მაგიდასთან დაჯდა და პრინციპით, რომ მხოლოდ იმ თემებს ცვლიან, რაშიც ყველა თანხმდება. პროცენტებით კი არ საუბრობდნენ ერთმანეთთან, არამედ იმ პატივისცემით, რომ პოლიტიკოსი ხარ და შენს აზრს ვცემ პატივს და თუ რამეში არ მეთანხმები, ამას არ შევასწორებთ. თითოეულ მათგანს მინდა მადლობა ვუთხრა, რომ საქართველოში იყო კონსტრუქციული პოლიტიკური პროცესი და არჩევნების მიმდინარეობის დროს, როდესაც ისინი კონკურენტები იყვნენ, ისხდნენ და წერდნენ კონსტიტუციის შესწორების საკითხებს. ამ დაპირისპირების ფონზე ერთ მაგიდასთან გაერთიანებული პოლიტიკოსები მართლაც ძალიან დიდი პოზიტიური პოლიტიკური გამოცდილებაა. მე მიხარია, რომ ჩვენ ყველამ ასეთი გამოცდილება მივიღეთ.

ანუ, ოპოზიციის შეხედულებებთან უფრო ახლოს დგას პრეზიდენტი, ვიდრე მმართველი პარტიის?

შემდეგ სერიაში გადადით და ნახავთ.

რა ხდება შემდეგ სერიაში?

ნახეთ, რაშია საქმე.  ჩემი კონსტიტუციური ფუნქცია განისაზღვრება, როგორც არბიტრის, როგორც ზეპოლიტიკურის.

ამიტომაც გკითხეთ. ხომ არ დაკარგეთ ეს როლი ამ პროცესში?

პირველ შემთხვევაში, როდესაც ეს მაგიდა შევქმენი, ხელისუფლება მაკრიტიკებდა, როგორ ვესაუბრებოდი ოპოზიციას. მეორე სერიაში, როდესაც მე ხელი მოვაწერე კონსტიტუციას - ოპოზიცია მაკრიტიკებდა. ასე, რომ როდესაც ვსაუბრობთ პოლიტიკურ არბიტრზე, ზეპოლიტიკურ, არაპოლიტიკურ ფიგურაზე, ეს იოლი ფუნქცი არ არის. ამ დროს ყველა გაკრიტიკებს. იმიტომ რომ, ნებისმიერ შემთხვევაში, როდესაც შენ ვინმეს ნებას არ იმეორებ, მეორე მხარე გაკრიტიკებს. ეს ისევეა, როგორც მომრიგებლობა, მოსამართლეობა და ბუნებრივია, მოდის კრიტიკა. თუ ვინმეს მიაჩნია, რომ არბიტრობა, პოლიტიკის ზევით ყოფნა, ეს ნიშნავს რომ ცოტა ნირვანაში მყოფი პოლიტიკური ფიგურა უნდა იყო და წარმოდგენა არ უნდა გქონდეს, რა ხდება პოლიტიკურ რეალობაში, პოლიტიკაზე კომენტარს არ უნდა აკეთებდე და თუ არბიტრი ბუდისტურ-ნირვანისტული ფიგურა ჰგონიათ, მაშინ ეს არასწორია. ასეთი გამოცდილება უდგება ყველა პრეზიდენტს, როდესაც ლაპარაკია იმაზე, რომ ამა თუ იმ მხარეს დაუჭიროს მხარი. ამიტომ ბუნებრივი იყო კრიტიკა, რომელიც ჯერ „ოცნებიდან“ მოდიოდა, რატომ ვარ ოპოზიციური და ვესაუბრები ოპოზიციას, შემდეგ კი წამოვიდა ოპოზიციიდან, როგორ გავბედე და კონსტიტუციას ხელი მოვაწერე.

რატომ მოაწერეთ ხელი? თქვენ თქვით, რომ ეს ძალიან რთული იყო, კრიტიკული პოზიცია გქონდათ და მაინც მოაწერეთ. მოეწერა პარლამენტის თავმჯდომარეს.

საქმე ის იყო, რომ ეს მოხდა არჩევნებამდე რამდენიმე დღით ადრე, საკანონმდებლო აუცილებლობა იყო. მე საზოგადოებას არ შევაწყინე თავი ამ საკითხის განხილვით, მით უფრო, რომ არჩევნები იყო. ახლა კი მაქვს შესაძლებლობა, უფრო დეტალურად მოგახსენოთ. ჩემს განცხადებაში ნათლად ვთქვი, რომ სახელმწიფოს ინტერესებიდან გამომდინარე მოვაწერე ხელი, მაგრამ კითხვა მაინც არსებობს. ჩვენ ვისაუბრეთ 10-თვიან პროცესზე, სადაც პირველი ვიყავი, სადაც ამ პროცესს პოლიტიკურად დავუპირისპირდი და არ შევედი კომისიაში. არ შევედი და ფეხი ფეხზე კი არ გადავიდე, მთელი საქართველოს მასშტაბით ვსაუბრობდი კონსტიტუციაზე. შემდეგ მონაწილეობა მივიღე საკონსტიტუციო განხილვის პროცესში, რაც იოლი არ იყო, რადგან ხშირად დარბაზი შეკვეთილად აგრესიული იყო, მაგრამ მე მათი აზრიც მაინტერესებდა.

შეკვეთილად აგრესიული რას ნიშნავს?

როდესაც იცი, რომ ადმინისტრაციული რესურსის მეშვეობით სპეციალური გამოსვლებია შენ წინააღმდეგ. შემდეგ იყო ვეტოს პროცესი, რომელიც ასევე ძალიან დაპირისპირებული იყო და თითქოს ბუნებრივია, ამის შემდეგ ხელის არმოწერაც. როდესაც შენ იყავი პირველი, რომელმაც ეს პროცესი დაიწყო და 10 თვის განმავლობაში არც შენ და არც შენს გუნდს არ დაუსვენია ამ თემაზე მუშაობისას, რაღა იყო დარჩენილი, მარტივად - ხელს ნუ მოვაწერდი. ბუნებრივი იქნებოდა, ამდენი ბრძოლის, შეურაცხყოფის, შავი პიარის და დაპირისპირების ფონზე, რომელიც ღიადაც მიდოდა და არაღიადაც, ხელი არ მომეწერა. მე გამოვიდოდი პრინციპული და ძლიერი, მაგრამ აქ იყო ერთი ზღვარი. ერთია პოლიტიკური პროცესი, რომელსაც მისდევ და მეორეა - სახელმწიფოს ინტერესები. ამ დოკუმენტის დიდი წონიდან და მნიშვნელობიდან გამომდინარე - კონსტიტუცია არის თითოეული ჩვენი მოქალაქის კანონიერებაში ჩართვის მთავარი დოკუმენტი - ამიტომაც იწყება ეს დოკუმენტი ასე: „ჩვენ საქართველოს მოქალაქეები“. ანუ, ჩვენ მოქალაქეები ამ კონსტიტუციის მეშვეობით ვამბობთ, რომ ჩვენ ვემორჩილებით კანონს. ეს ყველაზე ზოგადი და მნიშვნელოვანი დოკუმენტია. და თუ ჩვენ ვემორჩილებით კანონს, შესაბამისად, ყველაზე ლეგიტიმური პირის მიერ კონსტიტუციაზე ხელის არმოწერა იდენტური იქნებოდა იმის თქმისა, რომ ჩემო პატიოსანო მოქალაქეებო, ამ კონსტიტუციას ლეგიტიმაციას არ ვაძლევ და ახლა უკვე თქვენი გადასაწყვეტია, გინდათ დაემორჩილეთ კანონს და გინდათ - ნუ დაემორჩილებით. ეს არის ის დიდი განსხვავება, რომელიც ამ ხელმოწერაშია და გეტყვით, რა საშიშროებებს ვხედავდი. საშიშროებებს, რომელიც აქამდე არ გამოჩენილა, როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე ქვეყნის გარეთ.

ქვეყნის გარეთ შეიძლება შექმნილიყო უარყოფითი იმიჯი, რომ საქართველო ვერ შედგა როგორც დემოკრატია, რომ საქართველომ თავისი მთავარი დოკუმენტიც ვერ მიიღო სრულფასოვნად, რომ ყველაზე ლეგიტიმურმა პოლიტიკურმა ფიგურამ ყველაზე მთავარ დოკუმენტს ხელი არ მოაწერა. ეს ხმები არ ისმოდა, მაგრამ ნამდვილად გაისმებოდა. ქვეყნის შიგნით კი, ნებისმიერი დესტრუქციული ჯგუფი, რომელსაც თავში მოუვიდოდა რაიმე ტიპის არეულობა, რაიმე ტიპის კანონის ფარგლებს გარეთ გასვლა, ნებისმიერი ჯგუფისთვის კონსტიტუციაზე ხელის არმოწერა იქნებოდა პოლიტიკური მესიჯი იმისკენ, რომ ამ ქვეყანაში სტაბილურობის მთავარი დოკუმენტი არ არსებობს. ის, რომ კონსტიტუცია სტაბილურობის მთავარი დოკუმენტია იცის ყველა იმ ადამიანმა, რომლებიც საქმეში არიან ჩახედულები და იცის, რა მნიშვნელობაა კონსტიტუციაში. ამ კონსტიტუციისთვის დაპირისპირებაში ჩემზე რადიკალური არავინ არ ყოფილა. მე ეს პოლიტიკური ბრძოლა გვერდზე გადავდე, იმისთვის რომ ქვეყნისთვის პრობლემა არ შემექმნა. სხვა გამოსავალი, როგორც საქართველოს მოქალაქეს, არ მქონდა. როგორც პოლიტიკოსისთვის, ხელის არმოწერა ძალიან კომფორტული იქნებოდა, დავიწყებდი ლაპარაკს, რომ მე დავიწყე ბრძოლა 10 თვის წინ მარტო, რადგან ყველა იმ კომისიაში იჯდა, დავამთავრე ვეტოთი და ხელიც არ მოვაწერე, მაგრამ ის ნაღმები, რასაც ჩვენს სახელმწიფოებრიობაში ჩავდებდი, ამ ნაღმების შემეშინდა.

თუმცა მმართველმა გუნდა ეს დიდად არ დაგიფასათ.

ვინ დამიფასა რო?! რომელმა პოლიტიკურმა ჯგუფმა დამიფასა, ან რომელი პოლიტოლოგი გამოვიდა ან ვინ გამოვიდა და თქვა მადლობა, რომ პირად ამბიციას, თავმოყვარეობას თუ ღირსებას გადააბიჯეთ და შესაძლო საშიშროება აგვაშორეთო. ვინმემ თქვა ასე? არავინ.

ვისია ეს კონსტიტუცია, რომელსაც ხელი მოაწერეთ?

პირველი - ეს კონსტიტუცია არ არის საუკეთესო კონსტიტუცია. მეორე - ეს კონსტიტუცია მიღებულია იმ მთავარი პრინციპის უგულებელყოფით, რომ კონსტიტუცია უნდა იყოს ყველასი. მესამე - ამ კონსტიტუციამ ბევრი მნიშვნელოვანი ბერკეტი შეასუსტა ჩვენი სახელმწიფოებრიობის, მაგალითად როგორიცაა უშიშროების საბჭო, როგორიცაა პრეზიდენტის ინსტიტუტი. თუმცა საქართველოსნაირი ქვეყნისთვის რომელსაც ძალიან მნიშვნელოვანი გამოწვევები აქვს, სადაც ჯერ კიდევ ვერ დასტაბილურდა დემოკრატიული პროცესი, ამ კონსტიტუციის ქონა კონსტიტუციის საერთოდ არქონას სჯობს. კონსტიტუციის საერთოდ არქონა ნიშნავს ანარქიას და ნიშნავს იმ შესაძლებლობის გახსნას ჩვენი ნებისმიერი მტრისთვის, რომელიც მათ ხელში ქვეყნის არევის ბერკეტებს მისცემს. ვისურვებდი, რომ ეს დოკუმენტი კონსენსუსური ყოფილიყო. კონსტიტუციაზე საუბრისას ერთმა უცხოელმა მითხრა, ჰო, საერთოდ ასე არის საქართველოშიო. ეს ჩემთვის იყო ძალიან მძიმეც, შეურაცხმყოფელიც, მაგრამ ძლიერი პასუხი არ მქონდა. ჰო, ქართველები ასე ხართ, არ გიჭირთ ერთმანეთთან დაპირისპირება მთავარზე. როგორ შეიძლება მთავარზე ვერ გავერთიანდეთ, ან რა ფასი იყო გადასახდელი აქ გასაერთიანებლად. სასაცილო იყო ის, რაზეც ბოლოს საუბარი იყო. პროპორციული სისტემა 2020-ში იქნება, თუ 2024-ში, შეიძლება ამის გამო უარი თქვა იმაზე, რომ გვეთქვა კონსტიტუცია ყველასია? საქართველოში ასეა ყოველთვისო, მითხრეს. 

და მაინც, ვისია ეს კონსტიტუცია?

ეს კონსტიტუცია თავისი შექმნის პროცესში „ქართული ოცნების“ დაწერილია, მიღებულია „ქართული ოცნების“ მიერ, მაგრამ არის ჩვენი სახელმწიფოსი. ჩვენი სახელმწიფო ამ დოკუმენტის პატივისცემაზე დგას. შესაძლოა რთულ რამეს ვამბობ, მაგრამ 4 წელიწადი, ჩემი კონსტიტუციური მოვალეობის შესრულების პროცესში თავიდან ბოლომდე ერთგული ვიყავი იმ კონსტიტუციის, რომელიც არ იყო ჩემ მიერ მიღებული, არც ჩემთვის ახლობელი პოლიტიკური ძალის მიერ მიღებული, მაგრამ მთავარი იყო, რომ ეს იყო დაწერილი კანონი, რომელსაც ყველა ვემორჩილებით. ჩვენ ვერ მივიღეთ უკეთესი კანონი, ნაბიჯი წინ ვერ გადავდგით. როგორებიც ვიყავით „ნაციონალური მოძრაობის“ დროს, რომ ძალიან ძლიერი ხელს უწევს თავის თანამოქალაქეს თავისი ძალით და რომელიც ძალიან ეფემერულია, რაც გამოჩნდა, დღესაც ასეთები ვართ - დღეს მაქვს ძალა და მე მივიღებ კონსტიტუციას. მაგრამ ამაზე მაღლა არის სახელმწიფო და თითოეული მოქალაქის ინტერესები. ამიტომ უკან დავხიე პიროვნული და პოლიტიკური ამბიციები, მივიღე შეურაცხყოფაც, მაგრამ სხვანაირად ვერ ვიზამდი.
 
როგორი პოლიტიკოსები სჭირდება საქართველოს? არის რაიმე ცვლილება საჭირო?

არ ვიცი. ალბათ, უფრო დასავლური სტანდარტის. ალბათ, ისეთი პოლიტიკოსები, რომლებსაც მთავარის დანახვა შეუძლიათ. ოპოზიციაში ყველაფერი მინახავს, ძალიან ჭკვიანი ადამიანები, რომ აზროვნებენ, როგორც გლობალურად, ისე ლოკალურად. აი, ხელისუფლებაში გადასული, სამწუხაროდ, არც ერთი პოლიტიკური ჯგუფი არ მინახავს, რომელიც დაინახავდა, რომ ისინი არ არიან სახელმწიფო და რომ საქართველო უფრო მეტია, ვიდრე პოლიტიკური პარტია. ჯერ ასეთი ჯგუფი ვერ ვნახე და იმედი მაქვს, ოდესმე იქნება ისეთი ჯგუფი, რომელიც ქვეყნის სამსახურშია. რამეში თუ გააკრიტიკებდი „ნაციონალურ მოძრაობას“ ანტისახელმწიფოებრივი და საერთოდ ანტიდასავლელი იყავი. ასევეა ახლაც, თუ „ქართულ ოცნებას“ რაიმეში გააკრიტიკებ, ანტისახელმწიფოებრივი ხარ. ადამიანებმა პოლიტიკაში უნდა დაინახონ, მიუხედავად იმისა, რომ დიდი ძალაუფლება აქვთ, რომ მეორადნი არიან და პირველია სახელმწიფო და ხალხი. საარჩევნო დარღვევებზე ვსაუბრობდით და რამდენიმა ადამიანმა თქვა უარი, ოპოზიციის კანდიდატი ყოფილიყო. წარმოიდგინეთ რაიონებში, სოფლებში ამ კანდიდატებს ეუბნებიან - როგორ შენ ოპოზიციის წარმომადგენელი ხარ, სახელმწიფოს წინააღმდეგ ხარ?  ამის ციტირება ხდება უმაღლეს დონეზეც, რომ სახელმწიფო და პარტია ერთიანია. იმედი მაქვს, რომ ახალი პოლიტიკოსები მოვლენ იმ მოწოდებით, რომ მათით არ იწყება და არ მთავრდება საქართველო. ბევრად რთული ვითარებიდან გამოსულა ეს ქვეყანა და ისინი მხოლოდ პატარა ჭანჭიკები არიან ისტორიისთვის. ამის განცდა უნდა იყოს, რომ მე არ ვარ ყველაზე ჭკვიანი, ძლევამოსილი, ლამაზი და ყველაზე შორს მჭვრეტელი პოლიტიკური ფიგურა.

წინ საპრეზიდენტო არჩევნები გვაქვს და რას იზამს გიორგი მარგველაშვილი?

გააჩნია, რისთვის ვარ საჭირო. ამ 4 წლის განმავლობაში ჩემს თავს ვხედავდი და ვხედავ იმ ფუნქციასა და როლში, რომელშიც ვიყავი. ეს იყო მუდმივად ტრივიალური ჭეშმარიტებების მტკიცება. რაზეც დაძაბულობა და დაპირისპირება იყო, ეს იყო ძალიან მარტივი და ტრივიალური ჭეშმარიტებები. ამ ჭეშმარიტებების წინააღმდეგ იყო გააფთრებული დაპირისპირება, რომელიც ჩემს თავზე უნდა ამეღო. მომავალ საპრეზიდენტო არჩევნებზე რისი საჭიროებაც იქნება, ამას მოგვიანებით მოგახსენებთ. საქმე ისაა, რომ ახალი კონსტიტუციური სტრუქტურა გასააზრებელია და მოსაფიქრებელია, საით მიდის მთელი ეს პროცესი. მე ვხედავ საჭიროებას პოლიტიკოსებში, რომლებიც ემსახურებიან და არა იმსახურებენ, რომლებისთვისაც ღირებულებები მარტო ოპოზიციაში ყოფნის დროს კი არ არის, არამედ ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგაც ახსოვთ რას ამბობდნენ, როდესაც ოპოზიციაში იყვნენ. ოპოზიცია გასანადგურებელი კი არ არის, არამედ მასზე უკეთესი უნდა იყო. ჩვენ ვცხოვრობთ რეალობაში - "გავანდგუროთ", "ამოვთხაროთ", "ჩავრეცხოთ", "გადავასახლოთ", "გავაგდოთ". ამის იქით პოლიტიკოსების ნახვა იქნებოდა ძალიან საინტერესო და ველი ასეთ პოლიტიკოსებს. ჩემი გადაწყვეტილებაც იქიდან გამომდინარე იქნება, რა სულისკვეთება, რა პოლიტიკური რეალობა, რა საჭიროება იქნება ამ ქვეყნისთვის.

ამ ერთ წელიწადში დარჩებით „ქართული ოცნებისთვის“ ოპოზიციურ პოზიციაში?

რანაირად აღმიქვამენ ხოლმე ამა თუ იმ პოლიტიკური პარტიის "მესიჯბოქსის" შემქმნელები, ნაკლებად მაღელვებდა. ახლა ხომ საერთოდ არ მაღელვებს, "მესიჯიბოქსი" რომ იგზავნება და ვიღაცის განცდით რომ არის ჩემ მიმართ დამოკიდებულება შექმნილი. რას წერს "მესიჯბოქსის" შემქმნელი, ნაკლებად მაინტერესებს.

პერსონალურად ვინმე კონკრეტულს გულისხმობთ? ვირტუალურად "მესიჯბოქსის" შემქმნელი - ვინმე ასე წარმოგიდგენიათ?

ჰო, ვირტუალურად. ისე, საინტერესო იქნება "მესიჯბოქსის" შემქმნელი... ყველას უჩნდება სურვილი ელაპარაკოს, ვინ შექმნა და ვინ დგას მის უკან... არა, ნაკლებად მაინტერესებს ეს. ბუნებრივია, რასაც ვაკეთებდი, იმავეს გავაგრძელებ. ეს არის ჭეშმარიტებები, რომელსაც ვემსახურები, ეს არის ხალხი, სახელმწიფო, დემოკრატიისა და თავისუფლების იდეალი, საქართველოს ინტერესის გატანა ქვეყნის გარეთ, ქვეყნის შიგნით კი  - დემოკრატიის გაძლიერება, რიგითი საქართველოს მოქალაქის პოზიციის დაფიქსირება ყველაზე მაღალი ტრიბუნიდან. არც მომწყინდა ამის კეთება. დიდი პატივია ამ როლში ვემსახურო საქართველოს მოქალაქეებს. ვიღაცისთვის ეს ნეგატიურად იქნება აღქმული, ვიღაცისთვის პოზიტიურად აღქმული, ამას ნაკლებად ვაქცევდი ყურადღებას და არც ახლა მივაქცევ. მე ვემსახურები ჩემს მანდატს.

ამბობთ, რომ არ გადაგიწყვეტიათ, მაგრამ მაინც გეკითხებით, ვადის ამოწურვის შემდეგ პოლიტიკაში ხედავთ თქვენ თავს?

არ მიფიქრია ასე მომავალზე. რეალობა დგება რაღაც შემადგენელი კომპონენტებისგან. პოლიტიკაშია ნებისმიერი მოქალაქე, რომელიც არჩევნებზე მიდის და აინტერესებს თავისი ქვეყნის ბედი. ეს მოქალაქეობრივი ვალი უნდა განახორციელო იმის შესაბამისად, რა საჭიროებაც არის. წინა ხელისუფლებების დროს მე ჩემს როლს ნათლად ვხედავდი.

შეგიძლიათ აღწეროთ გარემოება, როდესაც დაინახავთ, რომ აუცილებლად პოლიტიკური ფიგურა უნდა იყოთ?

ახლა არის გარემოება და მე ვასრულებ ჩემს კონსტიტუციურ მოვალეობას. თუ მანამდე ჩემთვის ნათელი იყო, რომ მე კრიტიკული უნდა ვყოფილიყავი წინა ხელისუფლებების, შემდეგ მე ვიყავი ამ ხელისუფლების ნაწილი, მათი თანამოაზრე და მათი დახმარებით და სერიოზული მხარდაჭერით მოსული პრეზიდენტი. ეს არასდროს მავიწყდება და მადლობელი ვარ იმ პოლიტიკური სტრუქტურების, რომლებიც მხარს მიჭერდნენ საარჩევნო კამპანიის დროს. მე ყოველთვის მოვუწოდებდი, რომ, რაც გვჯეროდა, რომ მოსმენები არ შეიძლება, არჩევნების მოპარვა არ შეიძლება, რომ პროპორციული უნდა იყოს არჩევნები, რომ სახელმწიფო ინსტიტუტების შერყევა არ შეიძლება, ის, რომ თვითმმართველობის შესუსტება არ შეიძლება, სასამართლო სრულად დამოუკიდებელი უნდა იყოს, დღესაც ამ სენტიმენტების და იმ საარჩევნო კამპანიის ერთგული ვარ, რომელშიც ერთად ვიდექით.

და „ოცნებამ“ იმედები გაგიცრუათ?

ვტოვებ ისეთი მიამიტი ადამიანის შთაბეჭდილებას, რომელსაც ამ ასაკში რამე იმედს გაუცრუებს?! არა, ეს უბრალოდ პოლიტიკური რეალობაა. ჩვენ კიდევ ერთი ნაბიჯი წინ უნდა გადავდგათ და მივხვდეთ, რომ ეს პოლიტიკური რეალობა - Партия - ум,честь и совесть эпохи, უნდა დავივიწყოთ, ისევე როგორც ბევრი რამ დავივიწყეთ და წინ წავიდეთ. უნდა ვთქვათ, რომ სამშობლოა მთავარი და ჩვენ მის სამსახურში რიგითი პატარა ტიპაჟები ვართ. 

კომუნისტური წყობა რამდენჯერმე ახსენეთ და ასე გახსენებთ არსებული რეალობა კომუნისტურ რეჟიმს?

კომუნისტურ რეჟიმს, რა თქმა უნდა, არა, სენტიმენტს, აზროვნების სტილს. ალბათ, არ გახსოვთ, მაშინ ბევრად მძიმე იყო. არც კომუნისტურ რეჟიმს არ მახსენებს, არც - „ნაციონალური მოძრაობის“ პერიოდს. მე ვამბობ აზროვნების სტილზე, რომელიც შენს თავში უნდა გადალახო. თუ არ გადალახავ, სამწუხაროდ, ბოლოს იმ გზაზე დგები. შენი ვექტორი ამ აზროვნებაში ტრიალებს, თუ თვლი, რომ შენ ყველაზე ჭკვიანი ხარ და ოპოზიცია - ხა-ხა-ხა - როგორი სუსტი ყოფილა. ზუსტად ასე დაგვცინოდნენ, მარგინალებს გვეძახდნენ, როდესაც წინა ხელისუფლების დროს მათ ვაკრიტიკებდით, რომ ჩვენ სახელმწიფოებრივად ვერ ვაზროვნებთ. გვეუბნებოდნენ, რომ ჯერ არის სახელმწიფო ინსტიტუტები და შემდეგ - დემოკრატია. თუ ამას შენს თავში ვერ დათრგუნავ და უფრო მაღალი ტიპის აზროვნებამდე ვერ მიხვალ, თუ მუდმივად ამ რეჟიმში აზროვნებ, რომ ოპოზიციას უნდა დასცინო, დაჩაგრო, სადაც შეგიძლია გადაუარო, ხელი გადაუღუნო და გგონია, რომ შენ უფრო მაღალი კატეგორია ხარ, რასაც ასევე ვისმენდით, ამას თუ ვერ გადახვალ, ბოლოს იქ მოხვდები. არც კომუნისტურ პერიოდს, არც „ნაციონალური მოძრაობის“ პერიოდს, არც 1937 წელს და არც აპარტეიდს არ მახსენებს, მაგრამ  აზროვნების სტილით უნდა გაიზარდო, ეს იყო ჩვენი ამბიცია, რომელიც საარჩევნო კამპანიის დროს გვაერთიანებდა. ეს იყო ჩვენი ერთობა საზოგადოებასთან, რომ ჩვენ უნდა გავზრდილიყავით.